Aziatische hoornaar (Foto: Wikimedia Commons, Gilles San Martin)

Aziatische hoornaar

De Aziatische hoornaar (Vespa velutina nigrithorax) is een wespachtige die van nature in Zuidoost- en Oost-Azië voorkomt. Sinds 2017 wordt de soort in Nederland waargenomen en het aantal nesten neemt exponentieel toe. In Europa gedraagt de Aziatische hoornaar zich als invasieve exoot. Deze uitheemse hoornaar jaagt op vliegende insecten zoals andere wespachtige, vliegen en bijen. Afhankelijk van het leefgebied bestaat ongeveer een derde van het dieet uit honingbijen.

Hoe herken ik de Aziatische hoornaar?

Aziatische hoornaar (Vespa velutina nigrithoraz) is een grote wesp, maar een relatief kleine hoornaar. Er is veel kleurvariatie tussen ondersoorten. De ondersoort die in Europa gevestigd is (V.v. nigrithorax) heeft een oranje aangezicht en zwarte antennes en een geheel zwart borststuk. Het achterlijf is voor een groot deel donker tot zwart met vanaf de achterlijfpunt gezien twee brede banden en een smalle band. De banden zijn oranjegeel van kleur. De poten zijn zwart met kenmerkende gele uiteinden. De vleugels zijn doorschijnend maar donker van kleur. Werksters zijn 17-24 mm groot, de koningin maximaal 30 mm. Daarmee zijn ze iets kleiner dan de inheemse Europese hoornaar.

Voor hulp bij het identificeren van hoornaars kunt u de websites van de WUR, NVWA of EIS Nederland (Kenniscentrum insecten) raadplegen of bekijk onderstaande video van het Vlaams Bijeninstituut.

Grote foto: Gilles San Martin, Wikimedia Commons

- Helaas, uw cookie-instellingen zijn zodanig dat de Video niet getoond kan worden - pas uw permissie voor cookies aan

Herkomst – Waar komt de Aziatische hoornaar vandaan?

Van nature komt de Aziatische hoornaar voor in Zuidoost-Azië. De soort is inheems in onder andere Bangladesh, Bhutan, China, India, Indonesië, Korea, Laos, Maleisië, Thailand en Vietnam. In Europa komt een ondersoort van de Aziatische hoornaar voor: de Vespa velutina nigrithorax. Deze ondersoort komt oorspronkelijk uit de gematigde streken in Kashmir (India), Bhutan en China en is ondertussen aangetroffen in Japan, Zuid-Korea, vele landen in Europa en sinds 2023 ook in de Verenigde Staten.

Verspreiding – Waar komt de Aziatische hoornaar voor?

De Aziatische hoornaar is per ongeluk geïmporteerd in Europa in 2004. Tegenwoordig komt de soort voor in Spanje, Portugal, Italië, Frankrijk, Duitsland, België, Nederland en Engeland. In Nederland was de eerste waarneming van een Aziatische hoornaar in Dreischor (Zeeland) in 2017. Dit nest is na melding vernietigd. In de opvolgende jaren is het aantal nesten in de zuidelijke provincies Limburg, Noord-Brabant en vooral Zeeland exponentieel toegenomen. ook in midden Nederland en de noordelijke provincies worden nesten en individuen waargenomen. In 2023 werden ongeveer 150 nesten vernietigd en de schatting is dat zo’n 600 nesten niet zijn geruimd. Uit elk zomernest kunnen honderden koninginnen komen die elk een nieuwe kolonie kunnen stichten. Over vestigingskansen van de soort (op de lange termijn) is nog veel onbekend.

De verspreiding van de Aziatische hoornaar is lastig te voorspellen, maar de verwachting is dat de soort zich verder over Nederland zal uitbreiden. Modelstudies die zo’n tien jaar geleden zijn gepubliceerd voorspellen dat de mogelijke noordelijke grens van vestiging rond de grote rivieren ligt. Echter, de gebruikte klimaatscenario’s zijn ondertussen verouderd en de verwachting moet daarom worden bijgesteld. Het is aannemelijk dat de Aziatische hoornaar zich ook in noordelijke provincies kan vestigen.

Waarnemingen van Aziatische hoornaar in 2023 (10x10km hokken). Hoe roder het hok, hoe meer waarnemingen er zijn gedaan
Waarnemingen van Aziatische hoornaar in 2023 (10x10km hokken). Hoe roder het hok, hoe meer waarnemingen er zijn gedaan

Risico’s - Wat zijn de problemen? 

Het voornaamste probleem van de Aziatische hoornaar is het dieet. De soort eet met name vliegende insecten zoals bijen wespen, vliegen, vlinders, rupsen, sprinkhanen en mieren. Het spierweefsel van de prooidieren dient als voedsel voor de larven. Het is onbekend in welke mate dit van invloed is op het voorkomen van insecten. Het jagen vindt plaats op plekken waar prooidieren zich concentreren. Dit kunnen bloeiende gewassen zijn, maar ook mestvaalten. Een studie in Spanje liet zien dat de aanwezigheid van de Aziatische hoornaar gevolgen kan hebben voor de bestuiving van inheemse plantensoorten, doordat het bestaande relaties met bestuivende insecten verstoort.

Honingbijen vormen een belangrijk deel van het dieet van de Aziatische hoornaar. Bijenvolken kunnen door meerdere hoornaars tegelijk belaagd worden waarbij ze in groepjes voor de bijenkast gaan hangen. Dit zogenaamde ‘bee-hawken’ is een erg effectieve manier van jagen op honingbijen. Afhankelijk van de predatiedruk (hoog bij veel hoornaarnesten) worden foeragerende bijen uit de lucht gegrepen en kunnen bijenvolken hierdoor inactief worden. Er is melding van een verhoogde sterfte van bijenvolken, maar meer onderzoek is nodig om de effecten op bijenvolken te kunnen vaststellen.

Een steek van de Aziatische hoornaar is voor mensen pijnlijk, maar niet levensbedreigend, tenzij iemand allergisch is. Veel steken tegelijk, of steken op gevoelige plekken op het lichaam, kunnen wel gevaarlijk zijn. Recente berichten wijzen ook op het spuiten van gif of een andere vloeistof door de Aziatische hoornaar. Wanneer men deze vloeistof in de ogen krijgt kan dit tijdelijke blindheid tot gevolg hebben.

Preventie - Hoe voorkom je verdere verspreiding?

Als u een Aziatische hoornaar of nest van de Aziatische hoornaar tegenkomt, raadpleeg dan herkennings- en informatiemateriaal om te controleren of het inderdaad een Aziatische hoornaar is. Hiervoor kunt u de websites van de WUR, NVWA of EIS Nederland (Kenniscentrum insecten) gebruiken. Voor het opsporen van een nest kunt u gebruik maken van de handleiding van EIS Nederland.

Weet u zeker dat u een (nest van de) Aziatische hoornaar heeft gezien, maak dan een melding via waarneming.nl. Voeg hierbij heldere, scherpe foto’s evenals de locatie van de waarneming toe. Hierna dient het nest en de kolonie zo snel mogelijk door een professionele bestrijder verwijderd en vernietigd te worden.

Beheersing en bestrijding – Welke methoden zijn er?

Wanneer een waarneming van een Aziatische hoornaar of een nest van Aziatische hoornaar bevestigd is, kan verdere actie ondernomen worden. Wat er dient te gebeuren is afhankelijk van wanneer de Aziatische hoornaar gezien is, maar in alle gevallen geldt dat waarnemingen via waarneming.nl gemeld moeten worden:

April t/m juni

Het gaat waarschijnlijk om een koningin. Probeer deze voorzichtig te vangen. Vervolgens kunt u de koningin doodmaken in de vriezer. Kijk of u het voorjaarnest kunt vinden en laat dit verwijderen door een professionele bestrijder.

Juli t/m september

Het gaat waarschijnlijk om een of meerder werkster(s). Markeer de wegvliegrichting op een kaart. Geef de aantallen en richting van wegvliegen door. Dit maakt het makkelijk om het zomernest te vinden. Kijk of u het zomernest kunt vinden en geef ook dit door via waarneming.nl. Vervolgens zal de provincie (in samenwerking met water- en terreinbeheerders) het nest laten verwijderen en de kolonie verdelgen.

Oktober t/m december

Het gaat waarschijnlijk om een koningin. Probeer deze voorzichtig te vangen. Vervolgens kunt u de koningin doodmaken in de vriezer. Er is geen nest aanwezig.

Momenteel loopt een pilot in Limburg en Noord-Brabant om ervaring op te doen met het opsporen en bestrijden van nesten van Aziatische hoornaar. In Craubeek (Limburg) is een nest van Aziatische hoornaar gevonden dankzij een zeer licht zendertje van slechts 0,15 gram. Het zendertje, geknoopt aan het lichaam van de hoornaar, zendt een hoogfrequent signaal uit. Door het signaal te volgen, heeft men vervolgens het nest kunnen lokaliseren. Een tweede nest werd gevonden dankzij de wiekpotmethode. De wiekpotten (potten met lokstof) trokken zeven Aziatische hoornaars aan die elk een individuele kleurcode kregen. Door de vliegtijd te meten en de vliegrichting te bepalen, kon het nest relatief makkelijk gevonden worden. Ten slotte zijn twee nesten gevonden dankzij melden van burgers via waarneming.nl.

Wet & Regelgeving - Welke regels en protocollen zijn van toepassing?

De Aziatische hoornaar (Vespa velutina) staat op de Unie-lijst van zorgwekkende invasieve uitheemse soorten. Dat betekent dat er een Europees verbod van kracht is op bezit, handel, kweek, transport en import van de soort. Daarnaast geldt voor lidstaten de plicht om in de natuur aanwezige populaties op te sporen en te verwijderen. En als dat niet lukt, om de populatie zodanig te beheren dat verspreiding en schade zoveel mogelijk wordt voorkomen.

Waar vind ik meer informatie?